گلچین کتب مذهبی

34 ـ شیوه‏ی تداعی ـ معانی در تربیت دینی چیست و چگونه می‏توان از آن استفاده کرد؟

 تداعی ـ معانی، یعنی همراه شدن آموزش با یک خاطره که این خاطره می‏تواند خوشایند یا ناخوشایند باشد. پدری ممکن است هنگام آموزش نماز، آن را با تنبیه بدنی یا داد و فریاد همراه کند. در این صورت، هرگاه نوجوان، تنبیه بدنی شود یا داد و فریاد بشنود، نماز در ذهنش تداعی خواهد شد و هرگاه کسی از نماز بگوید، تنبیه بدنی را به یاد خواهد آورد؛ بدین سبب خواهد کوشید هرگز به نماز نیندیشد.

پدری دیگر، هنگام هدیه دادن یا خاطره‏های خوش دیگر، فرزندش را به نماز می‏خواند. از این پس، هرگاه نوجوان به نماز بیندیشد، خاطره‏های خوش او تداعی می‏شود و هرگاه خاطره‏های خوشی برایش پیش آید، نماز را به یاد می‏آورد؛ پس ناخودآگاه از شنیدن واژه‏ی نماز لذت می‏برد و به سوی نماز کشیده خواهد شد.

توصیه می‏شود آموزش ارزش‏های دینی را با خاطره‏های خوش همراه کنید. اولیای محترم مدارس نیز به خوبی نمی‏توانند از شیوه‏ی تداعی ـ معانی استفاده کنند. زمانی که در حضور تعداد بسیاری دانش‏آموز، به دانش‏آموزی درسخوان جایزه می‏دهید، بهترین موقعیت، برای القای درگوشی ارزش‏ها است؛ زیرا او بهترین موقعیت و شیرین‏ترین خاطره را سپری می‏کند، و هیچ گونه مقاومتی نخواهد داشت. اردوهای دانش‏آموزی، بهترین موقعیت است؛ البته بدان شرط که در القای مطالب دینی زیاده‏روی نشود.

35 ـ مقصود از روش القای غیر مستقیم در تربیت دینی کودکان و نوجوانان چیست؟

 القای ارزش‏های دینی، تا حدود 6 سالگی، به طور مستقیم، ممکن است؛ زیرا کودکان تا این سن، مقاومت روانی فراوانی در مقابل آموزه‏های دینی ندارند؛ اما از این سن به بعد با توجه به افزایش مقاومت روانی آنان، باید از شیوه‏ی القای غیر مستقیم استفاده کرد. راهکارهای القای غیر مستقیم عبارتند از:

1. داستان: ارزش‏های دینی را می‏توان در قالب داستان (برای کودکان، قصه‏گویی یا قصه‏خوانی، و برای نوجوانان، هدیه‏ی کتاب‏های داستان) ارائه کرد. این درسی است که قرآن به ما می‏دهد. خدای متعالی در قرآن کریم با داستان حضرت موسی و مرد صالح، درس تواضع و بردباری در برابر معلم؛ با داستان اصحاب لوط، درس عفت و پاکدامنی؛ با داستان آدم و حوا، آموزش دوری از شیطان، و با قصه‏ی حضرت مریم 3، آموزه‏ی پاکدامنی و توکل به خدا را به ما ارائه می‏کند.

2. شعر: استفاده از شعرهای ساده و دور از صناعات پیچیده‏ی ادبی می‏تواند راهکاری برای القای ارزش‏های دینی باشد. برای کودکان خردسال می‏توانید شعری را بگویید تا پس از حفظ، آن را زمزمه کند و ارزش‏ها به مرور برایش ملکه شود.

والدین، درس‏های بسیاری از قبیل اهمیت عبادت، سپاسگزاری به درگاه الاهی، ساده‏زیستی، توکل به خدا، کمک به دیگران و... را می‏توانند در قالب شعر به کودکان بیاموزند؛ به طور مثال، برای دختری که قرار است فردا وارد 9 سالگی شود و ایام عبادتش را آغاز کند، از چنین شعری استفاده می‏کنیم:

بوی بهار دارد چادر نماز مادر                           در دست‏های او هست یک جانماز دیگر

ماه قشنگ امشب مهمان خانه‏ی ماست‏                    یک آسمان ستاره در انتظار فرداست‏

من می‏کنم دوباره رخت سفید بر تن‏           چون تا طلوع خورشید 9 ساله می‏شوم من [1]

شاعر در این شعر، از اصل تداعی ـ معانی (ر.ک: پرسش 34) استفاده و چادر نماز مادر را با بهار و ماه قشنگ و آسمان پر ستاره همراه کرده است که کودک به طور طبیعی آن‏ها را دوست دارد.

برای آموزش ساده‏زیستی، شکر خداوند، محبت و شادابی، از شعر دیگری بهره می‏جوییم:

شش دانه قاشق شش دانه بشقاب‏                  نان و نمکدان یک کاسه‏ی آب‏

دیگی پر از آش یک شام ساده‏                              در دور سفره یک خانواده‏

با مهربانی با هم نشستند                               در سینه شادی بر چهره لبخند

گفتند اول نام خدا را                                         خوردند با هم نان و غذا را

یک سفره‏ی خوب یا شام دلخواه‏                             بعد از غذا هم الحمدلله [2]

مثال دیگر، درس نماز و تسبیح الاهی:

خورشید زیبا دوباره سر زد                     پرنده‏ی شب دوباره پر زد

خروس خانه ترانه سر داد                     وقت سحر را به من خبر داد

آمدم بیرون در هوای باز                          وضو گرفتم برای نماز

دیدم نشسته گنجشکی زیبا                      بر روی شاخه، آرام و تنها

جیک و جیک می‏کرد در آن صبح زود               گویی که او هم فکر خدا بود [3]

3. شرح حال بزرگان: برای کودکان، از زندگی بزرگان و اندیشه‏وران اسلامی و غیر اسلامی بگویید تا از زندگی آنان درس بگیرند. از رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیت‏الله خامنه‏ای ـ حَفظـهُ الله ـ بگویید که برای کمک به پدر به جهت ضعف در بینایی، به رغم میل باطنی، قم و تحصیل در آن را رها ساخته، به مشهد عزیمت کرد و خدای بزرگ وی را به جهت توجه به پدر، به اوج عزت و عظمت رسانید.

از سید رضی 1 بگویید که جلو قبرستان غیر مسلمانان از اسب پیاده شد و فرمود: در این قبرستان شخصی دفن شده است که معلم غیر مسلمان من بود.

4. فیلم، کارتون و نمایشنامه: فیلم و کارتون به جهت جذابیت، و نمایشنامه به سبب صحنه‏پردازی‏ها و نورپردازی‏های زیبا، کودکان را جذب می‏کند و سبب تثبیت آموزه‏های دینی و اخلاقی می‏شود؛ پس، از این شیوه‏ی القای غیر مستقیم نیز استفاده کنید.

36 ـ مقصود از «روش الگویی» در تربیت دینی چیست؟

 روش الگویی، یعنی الگوها (پدر، مادر، معلم، مربی و...) خوب باشند؛ به مسائل دینی و انسانی اهمیت دهند؛ عباداتشان را به موقع و با کیفیت انجام دهند؛ در خدمت به دیگران بشتابند؛ حقوق دیگران را رعایت کنند؛ به بزرگسالان احترام بگذارند؛ از محرمات الاهی بپرهیزند؛ اهل راز و نیاز با خدا باشند و....

اگر چنین شود، خود بهترین آموزش است. والدینی که خود به ارزش‏ها عمل می‏کنند، نیاز چندانی به گفتار و تذکر ندارند، و اگر عمل نکنند، گفته‏هایشان هیچ گونه اثری نخواهد داشت.

خشک ابری که بود ز آب تهی‏        ناید از آن صفت آب دهی‏

اگر خشک ابری بدون باران باشیم، چگونه می‏توانیم بر سر دیگران بباریم؟!

حضرت صادق 7 می‏فرماید: کونوا دعاة للناس بغیر السنتکم. [4] مردم را با غیر زبانتان [ با عملتان به سوی خدا ] بخوانید.

یکی از ویژگی‏های جالب حضرت امام خمینی 1 رهبر کبیر انقلاب اسلامی ایران، همین بوده که چندان تذکر نمی‏داده؛ بلکه منش و رفتار آن بزرگوار درس‏آموز بوده است.

یک ضرب المثل عربی می‏گوید: اگر پدر پیاز، و مادر سیر باشد، چگونه می‏توان انتظار داشت که فرزند آنان، رائحه‏ی خوشی داشته باشد.[5]