گلچین کتب مذهبی

  متـن کـتاب نسیم مهر ؛ پرسش و پاسخ تربیتی ؛ جلد 1 تا 3 ؛ حسین دهنوی

دیباچه

سال‏ها بود در پی مجالی بودم تا بتوانم مسائل و مشکلات تربیتی و روان شناختی کودکان و نوجوانان را به گونه‏ای علمی و با خمیر مایه‏ی دینی ارائه کنم تا این که خدای بزرگ توفیق عنایت فرمود و در فروردین 1382 بحثی را در قالب پرسش و پاسخ تربیت کودک و نوجوان در شبکه‏ی رادیویی معارف، صدای فضیلت آغاز کردم.

جلد دوم کتاب از پرسش 114 و جلد سوم کتاب از پرسش 220 شروع می شود.

برای پرهیز از تکرار بی مورد پاسخ ها، هر جا نیاز بوده، به ذکر آدرس پرسش اکتفا شده است، تا بر حجم کتاب افزوده نشود. مثلاً با آدرس (ر.ک: پرسش 19) به جواب پرسش شماره 19مراجعه کنید.

برخود لازم می‏دانم از آقایان دکتر شاملی، حجت الاسلام و المسلمین حق جو، دکتر ساجدی، دکتر زارعان، دکتر مولودی (روان پزشک) و پزشک متعهد آقای انصاری که از راهنمایی‏های ایشان بهره برده‏ام و نیز مرکز نشر مؤسسه‏ی فرهنگی ـ هنری خادم الرضا 7 که زحمت چاپ و نشر این اثر را به عهده گرفته است، سپاسگزاری کنم. امیدوارم خدای بزرگ بر توفیقاتشان بیفزاید. اِن شاءالله

امیدواریم این گام کوچک مورد رضایت حضرت حق و امام عصر ( عَجّلَ اللهُ تَعالی فَرجهُ الشّریف ) قرار گیرد و بتواند در رفع مشکلات و اختلالات رفتاری و عادات عصبی کودکان و نوجوانان عزیز مؤثر افتد.

 اَلحَمدُللهِ رَبّ العالَمین وَ العاقِبَةُ لِلمُتّقینَ

حسین دهنوی؛ تابستان 1383 و 84 و 87

1 ـ چگونه توالت رفتن را به کودکان آموزش دهیم؟

 بهترین فصل برای آموزش توالت رفتن، بهار و تابستان است؛ زیرا در این فصل‏ها، لباس کودک، کمتر است و شست و شو راحت‏تر انجام می‏شود. افزون بر این، لگن را می‏توان در فضای باز قرار داد. مناسب‏ترین سن، 18 تا 24 ماهگی است و پیش از این سن مطلوب نخواهد بود.

زمان آموزش از 2 هفته تا 2 ماه طول می‏کشد و به ندرت ممکن است تا 6 ماه هم ادامه یابد. توجه داشته باشید که پسران، دیرتر از دختران، این مطلب را می‏آموزند.

این آموزش نباید با موقعیت‏های استرس‏آور، یعنی فشارهای روحی کودک (از شیر گرفتن، جدا کردن برای خواب، تعویض خانه، تولد یا قبل از تولد نوزاد جدید، ترس و...) همزمان باشد که در این صورت، مقاومت روانی خواهد داشت و آموزش به سامان نمی‏رسد.

چند نکته‏ی اساسی

1. آمادگی جسمانی کودک: باید عضلات مثانه‏ی کودک سفت باشد. نشانه‏ی ضعیف بودن عضلات، کم بودن فاصله‏ی ادرار در پوشک است. در صورت ضعف عضلات، آموزش را تا 5 ماه به تأخیر بیندازید و اگر مشکل، تا 4 سالگی حل نشد، به پزشک مراجعه کنید.

2. بردباری والدین: بردباری والدین، به ویژه مادر، در این مسأله ضرورت دارد. اگر خودتان در موقعیت استرس (فشار روحی) هستید، اقدام نکنید. شتاب در آموزش توالت رفتن، سبب فشار روحی کودک می‏شود؛ فشار روحی اضطراب می‏آورد؛ اضطراب سبب تکرر ادرار می‏شود و آموزش به تأخیر خواهد افتاد.

3. عدم استفاده از زور و اهرم فشار: در این مسأله، به هیچ وجه از زور و اهرم فشار استفاده نکنید.

چگونگی آموزش

همراه با کودک خود، لگنی را بخرید و در گوشه‏ی حمام یا توالت قرار دهید تا زمانی که بپرسد: این چیست؟ به او بگویید که لگن را برای چه کاری تهیه کرده‏اید و بر روی آن، برچسب‏هایی از شکل حیوانات بزنید و نامش را نیز بر روی لگن بنویسید و بگویید: این لگن از آن تو است.

خوب است ابتدا با لباس، روی لگن بنشیند و بعد به مدت یک هفته، روی شورت پارچه‏ای، شورت گرهی را ببندید و پس از یک هفته، او را رها کنید. بهترین شلوار برای این موقعیت، شلوار گشاد و راحت، و کشدار است.

ابتدا از آموزش عمل دفع آغاز کنید؛ زیرا فرصت کافی برای اعلام دارد. زمان دفع، به طور معمول، 2 یا 3 بار در روز، بعد از غذا یا پس از خواب است.

وقتی اعلام می‏کند، با چهره‏ای آرام و شاد و بدون شتاب به سویش بروید تا احساس نکند برای شما دردسر ایجاد کرده است؛ زیرا ممکن است برای پرهیز از ایجاد دردسر، عمل دفع را اعلام نکند.

پس از اعلام، او را به آرامی روی لگن بنشانید و برایش قصه یا شعر بخوانید و یا برایش نقاشی کنید. می‏توانید خرس پشمالو یا عروسکش را در اختیارش بگذارید تا سرگرم شود. توجه داشته باشید که لگن، سرد و سفت نباشد و بدن کودک به پلاستیک، حساسیت نداشته باشد. در این صورت می‏توانید از پمادهای ضد حساسیت استفاده کنید.

اگر تا 5 دقیقه بعد، عمل دفع را انجام نداد، اجازه دهید برخیزد و ساعتی بعد، آن را تکرار کنید. اگر چند لحظه پس از برخاستن از روی لگن، عمل دفع را انجام داد، عصبانی نشوید و آن را به حساب لجبازی او نگذارید. احتمال دارد یبوست، سبب تأخیر در دفع شده یا این عمل برای جلب توجه باشد. در این صورت فقط اظهار تأسف کنید.

برای آموزش ادرار، همین عمل را حدود 8 تا 10 بار تکرار کنید. اگر تا حداکثر 2 ماه موفق نشد و مقاومت کرد، معلوم می‏شود وارد جنگ قدرت با مادر شده است؛ بنابراین، برای مدت 4 تا 6 هفته او را رها سازید و پس از این مدت، دوباره آغاز کنید.

2 ـ فرزند 4 ساله‏ی من، زمینه‏ی یادگیری آموزش‏های رسمی و سنگین را دارد. آیا این آموزش‏ها برایش ضرر ندارد.

 آموزش رسمی، از 7 سالگی آغاز می‏شود؛ بنابراین، آموزش‏های رسمی و به ویژه سنگین، در سال‏های پیش دبستانی مطلوب نیست و ممکن است شادابی کودک را از بین ببرد و این مسأله، مشکلاتی را در دوره‏ی نوجوانی و بزرگسالی برایش فراهم سازد.

اگر آموزش‏های سنگین، به دین و مذهب ارتباط یابد، و کودک برای آموزش مسائل دینی تحت فشار قرار گیرد، ممکن است در آینده، دچار نوعی دین‏گریزی و بی‏رغبتی به انجام فرایض دینی شود؛ پس جدا توصیه می‏کنم از این گونه آموزش‏های سنگین بپرهیزید.

آموزش‏های غیر رسمی و سبک در دوران پیش دبستانی مطلوب است؛ به ویژه اگر در قالب بازی، شعر، سرود، نقاشی، معما، بازی با کلمات، جدول‏سازی، نمایشنامه، فیلم، قصه، خاطره و... القا شود.

در آموزش‏های غیر رسمی پیش از 7 سالگی نیز باید به اقتضای سن توجه کرد و تا زمانی که کودک، آمادگی نیافته است، از آموزش خودداری شود.

اگر شما بخواهید از پله بالا رفتن را به کودک 1 ساله‏ی خود بیاموزید، حدود 3 ماه طول می‏کشد؛ تا همین آموزش برای کودک 2 ساله، یک روزه انجام خواهد شد.

3 ـ پسر 8 ساله‏ام در دوست‏یابی ضعیف است و وقتی دوستی می‏یابد، به راحتی او را از دست می‏دهد.

 به عقاید کودک خود در انتخاب دوست، احترام بگذارید. او را هرگز به دوستی با کودک دیگر وا ندارید. به او القا نکنید که در دوست‏یابی ناتوان است و به او نقش بی‏عرضه ندهید.

برای ایجاد زمینه‏ی دوست‏یابی از راه کارهای ذیل بهره ببرید:

1. ارتباط خود را با نزدیکان بیشتر کنید تا فرصت بیشتری برای انتخاب دوستان متناسب با روحیاتش به دست آورد.

2. همه یا برخی از هم کلاسی‏هایش را به مناسبت‏هایی به منزل خود دعوت کنید.

3. او را به شرکت در برنامه‏های جنبی مدرسه و فعالیت‏های گروهی چون روزنامه‏ی دیواری، اجرای مراسم، تئاتر و... و حضور در اردوها تشویق کنید.

4. ثبت نام کودک در کلاس‏های ورزشی، هنری و... می‏تواند زمینه‏ساز دوست‏یابی او شود؛ البته به سلامت محیط این گونه کلاس‏ها توجه داشته باشید.

5. دعوت از یکی از همسالان نزدیکان برای گذراندن تعطیلات آخر هفته در منزل شما یا در یک مسافرت کوتاه مدت، ممکن است کودک شما را به او علاقه‏مند کند و با او دوست شود.

در صورت ناسازگاری با دوست، حساسیت نشان ندهید. این روحیه‏ی کودکان بین 4 تا 8 ساله است که با دوست خود ارتباط یک طرفه برقرار، و به راحتی قهر می‏کنند. این کودکان، امروز دوستان گرمابه و گلستان، و فردا دشمنان خونی‏اند. آنان به تأثیر رفتارشان بر دوست چندان اهمیت نمی‏دهند و دوستی را رابطه‏ای دامنه‏دار نمی‏بینند.

برای ایجاد سازگاری، بکوشید خودتان الگوی خوبی باشید و با دوستانتان بی‏دلیل قطع رابطه نکنید. خوردنی بیشتری را در اختیار فرزندتان بگذارید تا با دوست خود به صورت مشترک استفاده کند.

با بیانی نرم و در موقعیت‏های عاطفی (ر.ک: پرسش 19) برخورد خوب با دوست را به او بیاموزید، و ارزش دوست خوب را برایش تبیین کنید تا بداند که انسان بدون دوست، غریب است.

امام علی 7 می‏فرماید: الغریب من لم یکن له حبیب. [1] غریب، کسی است که دوستی ندارد.

در صورت استمرار دوستی کودکتان، از تشویق و تحسین او غافل نشوید.